به شهر الكترونيك آستارا خوش آمديد.

تاريخچه روابط سياسي ايران و تركيه تا قبل از به قدرت رسيدن رضا شاه (پهلوي اول)

 منبع : سايت آستارا

 نويسنده : بابك خانزاده     ایمیل :

 نوشته شده در تاريخ : 1388/02/23   ( آخرين ويرايش : 1388/09/19 )

 

چكيده :

دو كشور ايران و تركيه با داشتن موقعيت خاص جغرافيائي و قرار گرفتن در منطقه استراتژيك خاورميانه همواره از جمله كشورهاي تأثيرگذار بر معادلات منطقه اي و جهاني بوده و هستند كه از قديم الايام داراي روابط پر فراز ونشيبي بوده اند. با نگاهي اجمالي و گذرا به تاريخ روابط سياسي دو كشور در مي يابيم كه تنش درروابط آنها قبل از ظهور سلسله صفويه در ايران بيشتر جنبه مرزي وسرحدي داشته و با قدرت گرفتن سلسله صفويه و انتخاب مذهب شيعه اثني عشري در ايران بلوك غرب بويژه كشورهاي اروپائي بعلت ترس از افزايش روز افزون قدرت امپراطوري عثماني با دستاويز قرار دادن اختلافات مذهبي دو كشور و با متوسل شدن به ترفندهاي سياسي باعث ايجاد تنش و آغاز جنگهاي زيادي بين آنها شدند.با شروع جنگ جهاني اول ايران موضع بيطرفي اتخاذ نموده و امپراطوري عثماني با آلمانها متحد شدند پايان يافتن جنگ منجر به انقراض امپراطوري عثماني و تشكيل كشور جديد تركيه در 29 اكتبر1923گرديد و مصطفي كمال پاشا(آتاتورك) بعنوان اولين رئيس جمهوري اين كشور منصوب شد.در ايران نيز با انقراض سلسله قاجار رضا شاه پهلوي در 25 آوريل 1926 قدرت را به دست گرفته و دو كشور با فراموش كردن روابط پر فراز و نشيب گذشته در آستانه ورود به دوره جديد فصلي تازه از همكاري را آغاز نمودند در اين دوران شاهدآغاز مرحله همزيستي و گرايش به اتحاد دو كشور هستيم.   

مقدمه :

         اگر تاريخ را ورق زده و به عقب برگرديم با اندكي تأمل درمي يابيم كه سابقه روابط بين كشورها به دورانهاي بسيار دور باز مي گردد كه از بدو تاسيس دولت ها  آغاز و علي رغم فراز و نشيبهاي مختلف روز به روز بر گسترة آن افزوده شده است در اين بين در محدوده جغرافيائي جنوب غربي آسيا و جنوب شرقي اروپا دو كشور مهم و تأثير گذار منطقه و جهان يعني ايران و تركيه قرار دارند كه ازقديم الايام به جهت همجوار بودنشان در زمينه هاي مختلف داراي روابطي بوده اند شايد بتوان ايران را يكي از قديميترين همسايگان امپراطوري عثماني ناميد امپراطوري كه با حكمراني 37 تن از پادشاهانش بمدت هفت قرن ( قرن 7 تا 14)  با ايران دوران مغول ، تيموري ، قره قويونلوها،آق قويونلوها، صفويها،افشاريان،زنديان و قاجاريان همسايه بوده اند و بعد از آن نيز جمهوري تركيه با ايران قاجار ، ايران پهلوي و جمهوري اسلامي ايران همجوار و همسايه گرديد. با نگاهي گذرا به سابقه روابط اين دو كشور شاهدروابط سياسي متزلزل و پر فراز و نشيب و جنگهاي متناوب بين  آنها هستيم. اما علي رغم وجودتنشهاي سياسي زياد بين آنها امضاء دهها مقاوله نامه ، معاهدات و قراردادهاي في مابين در برخي دوران حكايت از علاقه طرفين به گسترش روابط داشته است  درك بهتر روابط دو كشور مستلزم نگاهي اجمالي به تاريخچه روابط اين دو كشور همسايه دارد.

تاريخچه روابط ايران و تركيه:

 بعد از فروپاشي سلسله ساساني در ايران در سال 651 ميلادي بدست اعراب تا قبل ازتسلط مغولان بر ايران بعلت  وجود حكومت   ملوك الطوايفي و نبود حكومت مركزي مقتدر[ ايران با هيچ يك از كشورهاي خارجي روابط سياسي و بازرگاني نداشت] (1.ص2) در اين حال كه اروپائيان از قدرت روز افزون مغولها در هراس بودند به فكر ايجاد ارتباطات سياسي و بازرگاني با  چنگيز خان افتادند اين روابط در دوران تيموريها نيز ادامه داشت اما ضعف ايران در دوران تيموري و اختلافات مرزي با عثمانيها باعث ايجاد جنگهاي بين دو كشور براي افزايش قلمرو تحت حاكميت و به تسليم كشاندن ديگري بود در اين بين [اولين جنگي كه بين سلسله تيموريان و عثمانيها روي داد جنگ چوبوك آنقاره در سال 804 قمري بين تيمور و يلديريم بايزيد بود كه نتيجه اي جز شكست بايزيد نداشت](2.ص2)  با ضعيفتر شدن سلسله تيموريان كشور ايران بمدت يك قرن تحت سلطه قبايل تركمن           آق قويونلو و قره قويونلو ها قرار گرفت كه دائماً در حال جنگ و نزاع با يكديگر بودند . در همين احوال امپراتوري عثماني توانست با فتح قسطنطنيه بر قدرت خويش افزوده و فكر تسلط بر كشورهاي مسلمان را در سر مي پروراند اين ايام مصادف  با بقدرت رسيدن  شاه اسماعيل صفوي در سال 1502 ميلادي در تبريز بود كه براي يكنواخت و متحدكردن طوايف مختلف در طول سيزده سال با انجام جنگهاي مختلف و  انتخاب مذهب شيعي توانست بار ديگر وحدت و تماميت ارضي را براي ايران به ارمغان بياورد ‌‍]از اين تاريخ به بعد بود كه روابط سياسي و بازرگاني ايران با دولتهاي خارجي بصورت منظمي در آمد و اعزام سفير به دربار سلاطين خارجي و پذيرفتن سفراي بيگانه مرسوم گرديد‍‍‍‍‍[(1.ص4)  قدرت گرفتن صفويها در ايران باعث احساس نفوذ ناپذيري عثمانيها به سرزمينهاي  دور دست شد و سلسله صفوي را همچون سدي در برابر تحقق اهداف خود مي ديدند ظهور صفويان توانست تا حد زيادي از احساس ناامني كشورهاي اروپائي از قدرت روز افزون امپراتوري عثماني بكاهد بعدها اين كشورها با متوسل شدن به ترفندهاي سياسي براي مشغول نگه داشتن عثمانيان در جبهه شرق و عدم توجه به كشور گشائي در غرب اختلافات مذهبي را دستاويز قرار داده و باعث ايجاد تنش و آغازجنگهاي زيادي بين دو كشور ايران و عثماني شدند. يكي از مهمترين اين جنگها كه در 23 اوت 1514 ميلادي در دشت چالداران براي جلوگيري از گسترش و نفوذ شيعه اثني عشري و تسخير مناطق كرد نشين شمال غربي ايران بين دو كشور روي داد و منشأ پيدايش و ايجاد مسأله كردها در دورانهاي بعدي گرديد جنگ چالداران بود وجود جنگهاي متعدد بعدي بين اين دو كشور سبب خستگي دو امپراطوري گرديدكه[ منجر به انعقاد معاهده صلح آماسيا كه بين دو كشور در 29 مه سال 1555 ميلادي گرديد ](3.ص85) كه اولين معاهده صلح دو امپراطور بود  از اواخر قرن 16 هجري ايران گرفتاردرگيريهاي داخلي بود امپراطوري عثماني نيز نقش و قدرتش را از دست داده بود در اين [حال عثمانيها در پيمان صلح بخارست(1821) با روسها متعهد شدند كه به سپاهيان روس كه در حال جنگ با ايران بودند مهمات و آذوقه برسانند كه افشاي اين موضوع بار ديگر باعث تيره شدن روابط دو كشور](4.ص19) و جنگهاي محدود شد پس از آن نيز روابط دو كشور همراه بابي اعتمادي و جنگهاي خونين همراه بود. فروپاشي صفويان در ابتداي قرن 18 باعث تهاجم روسها و عثمانيها به ايران شدو با قدرت گرفتن سلسله قاجاريه روابط اين دو كشور همسايه تا حدي بهبود يافت و آخرين جنگي كه بين دو كشور ايران و عثماني روي داد در زمان فتحعليشاه قاجاربودكه با تحريك تزار روسيه، عباس ميرزا به عثماني حمله كرد اما چون هيچيك از آنها توان    جنگ هاي طولاني را نداشتند با وساطت انگلستان[ معاهده صلح ارزروم را در 12 جولاي 1823 ميلادي  امضاء نمودند](3.ص87) شايد آن چيزي كه بيشتر در اين برهه از زمان جلب توجه مي نمايد  رفتار دولتهاي انگليس و روس و تأثيرشان بر روابط ايران وتركيه باشدسياست روسها در اين دوران ايجاد اختلاف و درگيري بين دو كشور ايران و تركيه بود تا در صورت شكست هر طرف اراضي اش راتصرف كند در مقابل دولت انگليس نمي خواست تا ايران و عثماني توسط روسها اشغال شده و آرزوي ديرينه روسها مبني بر دستيابي به آبهاي گرم مديترانه و خليج فارس محقق شود و امنيت هندوستان به خطر بيفتد با اين تفاصيل مهمترين موضوعات مورد اختلاف دو كشوردر قرن 19 تا آغاز شروع جنگ جهاني اول شامل مسئله زوار ايراني ، مسئله پناهندگان و ابهاماتي كه در  مورد سرحدات وجود داشت بود. در اين بين مسئله ديگري كه باعث كشيده شدن جنگ بين دو كشور شد حمله يكي از پاشايان عثماني در  سال 1836 ميلادي به محمره (خرمشهر امروزي) و غارت آن شهر بودكه ديپلماسي دو كشور روسيه و بريتانيا اين بار جلوي درگيري و جنگ را گرفت  واين امر منجر به تشكيل كنفرانس ارزروم شد كه مدت 4 سال به طول انجاميد و به پيمان دوم ارزروم  در21 مه سال1847 منتهي شد كه نماينده آخرين تحول در روابط ايران و عثماني است. اتخاذ سياست درهاي باز به سمت اروپاكه تحت تأثير قدرتهاي استعماري در ايران اجرا مي شدباعث شد كه تركها با مشاهده اين وضعيت سعي كنند با كنار گذاشتن اختلافات و تنشهاي گذشته روابط صلح آميزي با همسايه شرقي خويش (ايران) بر قرار نمايند به اينمنظور[ دولت عثماني در سال 1835 ميلادي با تأسيس سفارت خود در تهران روابط سياسي خود را با ايران بطور رسمي بر قرار كرد ] (5.ص27) ایران نیز[ متقابلاً در ماه اوت سال 1851 میلادی به دستور امیر کبیر صدر اعظم وقت ایران،سفارتخانه ای در شهر استانبول تاسیس کرد]( 5.ص27) كه براي اينمنظور حاج ميرزا احمد خان از منشيهاي وزارت خارجه را بعنوان اولين كاردار ايران به استانبول فرستادند.مأموريت مشاراليه تا سال 1853 ادامه داشت[ بعد از وي ميرزا عبدالرحيم خان ساعدالملك (1853-1856)،  فرخ خان امين الملك غفاري (1856-1858)،حاجي ميرزا حسين خان مشير الدوله (سپهسالار)(1858-1868) بعنوان وزيران مختار و از اين تاريخ به بعد كه سفارت ايران به درجه سفارت كبري ارتقاء يافت     مشير الدوله بعنوان اولين سفير ايران در تركيه انتخاب شد و از سال 1868تا1871 در دربار عثماني مأموريت داشت].( 6.ص531) با تأسیس سفارتخانه ها فصل جدیدی از همكاريها، مذاکرات و کمسیونها بین حکومت قاجار و عثمانی جهت حل اختلافات مرزی و تعیین سر حدات و نا امنی ها در مرزهای مشترک آغاز شد اما هیچیک از این معاهدات و مذاکرات نتوانستند به اختلافات ارضی بین دو کشور خاتمه دهند و کماکان اختلافات قبلی بر روابط دو کشور همسایه سایه انداخته بود تا اینکه [نهایتاً پس از 66 سال مذاکره و تشکیل کمسیون، سرانجام در نوامبر 1913 میلادی مقاوله نامه قسطنطنیه جهت تجدید حدود ایران و عثمانی با حضور نمایندگان روس و انگلیس به امضای نمایندگان ایرانی و عثمانی رسید] (7.ص265) با شروع جنگ جهانی اول که همزمان با حکومت احمد شاه قاجار بود دولت مشروطه ایران در ضعیف ترین وضعیت قرار داشت و با وجود اعلام بیطرفی ایران در جنگ نیروهای شركت كننده در جنگ از جنوب و شمال وارد ایران شدند نیروهای روسیه نیز تا دروازه های تهران پیش روی نمودند اما از منقرض کردن سلسله قاجار منصرف شدنددر اين حال دولت عثمانی كه با آلمانها متحد شده بودند  در نوامبر سال 1914 ضمن اعلام اخطار رسمی به ایران خواهان خروج قشون روسیه از ایران شدند و به دنبال آن با بهانه قرار دادن این موضوع و با نادیده شمردن مقاوله نامه قسطنطنیه در دسامبر 1914 به خاک ایران حمله کرده ودر حوالی تبریز با قشون روسیه به جنگ پرداختند وضعیت اشغال شمال و شمال غربی ایران  از طرف نيروهاي عثماني و روسيه تا پایان جنگ جهانی اول ادامه یافت.شايد اگرروسها از ايران خارج مي شدندبي طرفي ايران در جنگ حفظ   مي شد اماسود كشورهاي متحد در اين بود تا جبهه هاي جنگ را بسوي مناطقي در شرق گسترش دهند تا قسمت عظيمي از نيروهاي متفقين در اين قسمت مشغول شده و از فشار در جبهه اصلي كاسته شود.از طرف ديگر بعد از انعقاد قراردادهمكاري آلمان و عثماني در دوم اوت 1914 عثمانيها به آلمانها پيشنهاد كردند تا نمايندگاني شامل افسران عثماني و آلمان به افغانستان اعزام نمايند تا «امير حبيب خان » پادشاه افغانستان را به جهاد عليه انگليسيها ترغيب نمايد تا جبهه جنگ ديگري عليه متفقين باز گردد در اين بين عده اي از شخصيتهاي با نفوذ ايران از جمله [شاهزاده احتشام السلطنه رئيس دوره دوم مجلس شوراي ملي كه در ابتداي جنگ جهاني اول مقام سفارت كبراي ايران در استانبول را بر عهده داشت و ديگري شاهزاده سالارالدوله پسر مظفرالدين شاه قاجار كه حتي در زمان سلطنت پدرش ياغي بوده و هر زمان توانائي آن را داشت كه هزاران سوار از ايلات و عشاير را براي آشوب در منطقه اي از ايران تجهيز و آماده جنگ كند] .(8.ص15) بعلت انزجار از روسها و انگليسيها ضمن اتحاد با متحدين خواستار جنگيدن با متفقين شدند بطوريكه اوليور باست در كتاب « آلمانها در ايران»  به صراحت عثماني را مسئول كشانده شدن جنگ به ايران مي داند و مي نويسد : [درگير شدن آلمان در ايران در جنگ جهاني اول نتيجه تصميمي بود كه از جانب عثماني اتخاذ شد.] (8.ص15)

بالاخره جنگ عظیم و خانمان سوزی که در ماه اوت 1914 آغاز شده بود در نوامبر 1918 به پایان رسید و باعث انقراض امپراطوری عثمانی و تأسيس كشور جديد ترکیه كه ميراث دار خلافت چند صد ساله آن امپراطوري بود گرديدبر اين اساس  در تاريخ 29 اكتبر سال1923حكومت جمهوري اعلام و مصطفی کمال پاشا (آتاتورک) به ریاست جمهوری این کشور منصوب گردید.در اين هنگام رضا شاه كه به تازگي به نخست وزيري منصوب شده بود در سال 1923 يك جلد كلام الله مجيد و يك قبضه شمشير مرصع را به عنوان هديه براي مصطفي كمال فرستاده  و اولين شخصيت خارجي بود كه كه پيروزيش را  به او تبريك گفت اين امر مقدمه اي براي ايجاد روابط دوستانه ميان دو كشور گرديد.

مساله اي به نام كرد :

مسئله كردها يكي از مهمترين موضوعاتي است كه از گذشته هاي بسيار دور مطرح بوده و مربوط به كشور يا گروهي خاص نبوده بلكه داراي ابعاد بين المللي و محدوده اي شامل شمال و شمالغربي ايران،شمال و بخشهايي از شرق عراق، جنوب شرقي تركيه ،شمال و شرق سوريه و قسمتهايي از جنوب ارمنستان را شامل مي گردد.شايد به جرأت بتوان گفت كه [ از سال 1821 ميلادي به بعد يعني هنگامي كه كردها باعث وقوع يكي از جنگهاي متعدد ايران و عثماني شدند، مسئله كردها به يكي از مسايل ويژه بين دو كشور ايران و تركيه تبديل شد.] (9.ص57 ) بعد ها با اتمام جنگ جهاني اول كه منجر به انقراض امپراطوري عثماني گرديد متفقين با تقسيم اراضي اين امپراطوري شكست خورده ضمن تحميل قرارداد سور به آنها در متن آن قرارداد نيز تشكيل دولت مستقل كرد را پيش بيني نمودند كه باعث تشويق كردهاي تركيه و بر انگيختن احساسات استقلال طلبي آنان شد. كه خود عامل مهمي در[ آشوب و قيامهاي عشاير كرد علوي به نام كوچ گيري در سال 1920 شد گرچه اين قيام نيز در سال 1921 سركوب شد](10.ص177)اما انگيزه اي قوي براي قيامهاي بعدي شد . با روي كار آمدن مصطفي كمال آتاتورك در سال 1923 با رايزنيهايي كه توسط وي و دستگاه حكومتي اش با متفقين صورت گرفت وي توانست با قانع كردن كشورهاي پيروز در جنگ مانع از تشكيل دولتي كرد در جنوب شرقي تركيه شود زيرا وي معتقد بود تشكيل دولتي مستقل براي كردها باعث تحريك گروههاي كردي كشورهاي همجوار گرديده و عامل بروز اختشاش و درگيريهاي گسترده تري خواهد شد .شايدبتوان يكي از دلايل اصلي آشوبها و قيامهاي كردي بر عليه دولت مركزي تركيه رادر پاي بند نبودن اين كشور به قرارداد لوزان جستجو كرد مصطفي كمال كه فرماندهي جنگهاي استقلال تركيه را بر عهده داشت نقش كردها را در پيروزي اين جنگها موثر مي ديد طبق قرارداد لوزان به كردها قول داده شد پس از تشكيل دولت جديد تركيه كردها خودمختار خواهند شد ولي با روي كار آمدن مصطفي كمال اين وعده جامه عمل نپوشيد و باعث قيامهاي بعدي گرديد .در ايران نيز پايان يافتن جنگ جهاني اول كه منجر به عقب نشيني نيروهاي روس از ايران گرديدباعث شد پاره اي از گروههاي محلي از جمله قبايل كرد از فرصت استفاده كرده و به  [ رهبري اسماعيل خان سميتقو به فكر تشكيل دولت مستقل كردي در غرب ايران نمودند](11.ص58) و در تدارك توسعه دامنه نفوذ خود بر آمدند كشته شدن مارشيمون پيشواي ديني و عرفي آشوريها هنگام ملاقاتش با سميتقو در سال 1918 باعث عقب نشيني سميتقو و انتقامجوئي مسيحيان و قتل و عام سلماس و اروميه گرديد در اين حال رضا شاه باتشكيل قشون هيئتي را به سرپرستي ممتازالدوله براي مذاكره با عثمانيها به تركيه فرستاد در اين حال سميتقو از انگليس درخواست كمك نمودو وقتي نتوانست حمايت  انگليسيها را جلب كند به مليت گرايان ترك كه شروع به قيام كرده بودند پيوست و با بدست آوردن سلاح توانست شهرهاي اروميه ، شاهپور و سلماس را به تصرف در آورد در اين ميان تركيه كه احساس خطر كرده بود به ياري ايران شتافت و نيروهاي سميتقو را تار و مار كردند با اينكار بزرگترين مانعي كه در بهبود روابط دوكشور وجود داشت برداشته شد.در این سالها اولین مسأله ای که بر روابط دو کشور سایه انداخت قیام کردها در سال 1925 در ترکیه بود که طی آن مناقشه به داخل مرزهای ایران کشیده شد هر چند این قیام سرکوب شد ولی باعث سردی روابط دو كشور گردید ولی از آنجائیکه منافع طرفین ایجاب می کرد تا با هم روابط خوبی داشته باشند این سوء تفاهم نیز حل شد و در 22آوريل سال 1926 اولین معاهده و پیمان دوستی بنام معاهده ی ودادیه و تأمینیه در آنكارا و در 8 ماده بین دو کشور به امضاء رسید که طی آن طرفین متعهد گردیدند جلوی حرکتهائی که هدفشان تغییر حکومت و برهم زدن صلح و امنیت مملکت متعاهد باشد را بگیرند و از تبلیغات برعلیه یکدیگر پرهيز كنند.طبق توافق دو كشور قرار بود تا مذاکرات مربوط به توافقنامه گمرکی و سرحدی و مبادلات پستی هم        بلا فاصله شروع گردد ولی این بار نیز حوادث مرزی و اقدامات سرکوب گرایانه ی ترکها علیه کردها در مناطق مرزی دو کشور باعث شد تا روابط دو کشور به سردی گراید.تا اين كه رضا شاه در 25 آوريل سال 1926 با انقراض سلسله قاجار زمام امور كشور را بدست گرفت.

نتيجه گيري :

1-         گرچه در اكثر دورانها شاهد روابط پر فراز و نشيبي در روابط دو كشور هستيم ولي وجود دهها مقاوله نامه ، معاهده و قرارداهاي في ما بين حكايت از تمايل طرفين به گسترش روابط با يكديگر داشته است.

2-         مهمترين عامل ايجاد جنگ بين ايران و عثماني تا قبل از سلسله صفويه عواملي چون اختلافات مرزي و سرحدي بوده و با قدرت گرفتن سلسله صفوي بيشتر اختلافات مذهبي عامل درگيريهاي دوكشور بوده است و در اين بين كشورهاي بيگانه با ترفندهاي سياسي و دستاويز قرار دادن اختلافات مذهبي نقش مهمي در آغاز جنگ بين دو كشور بر عهده  داشته اند.

3-                  بنظر مي رسد مهمترين عامل همگرائي دو كشور خطري بود كه از ناحيه اتحاد جماهير شوروي متصور بود.

4-                  مسأله كردهايكي از مهمترين مسائلي است كه در اكثر دورانها بر روابط دو كشور سايه افكنده است.

 

** نويسنده : بابك خانزاده دانشجوي مقطع دكتري و عضو انجمن ايراني روابط بين الملل

  منابع و مآخذ :

1-         عبدالرضا هوشنگ مهدوي، تاريخ روابط خارجي ايران از ابتداي دوران ضفويه تا پايان جنگ دوم جهاني(1500-1945).تهران:انتشارات امير كبير،چاپ 13، 476 صفحه

2-                  http://tayeb1.blogfa.com/post-10.aspx

3-                  محمد جواد ابوالقاسمي، حسين اردوش.تركيه در يك نگاه. تهران: انتشارات الهدي،چاپ اول ،1378 ،274 صفحه

4-                  اميد پارسانژاد،ارزروم،روزنامه شرق ،شماره710،مورخه 10/12/1384،

5- دكتر عليرضا ازغندي ،بررسي روابط خارجي جمهوري اسلامي ايران و جمهوري تركيه چالشها و فرصتها ،فصلنامه سياسي- اجتماعي رهيافتهاي سياسي و بين المللي، شماره5 پاييز و زمستان 1382 ،دانشگاه شهيد بهشتي، 264صفحه

6-عبدالرضا هوشنگ مهدوي، سياست خارجي ايران (1357-1300)در دوران پهلوي، تهران، نشر البرز،1373 ، 612صفحه

7-ترکیه . از سری انتشارات بررسی مسائل کشورها (7)،ديماه 1364 ،  549صفحه

8-محسن ميرزائي ،آيا حمايت از عثماني به سود ايران بود،روزنامه ايران ، شماره 3540، مورخه 14/10/1385

9-دكتر يدالله كريمي پور،مقدمه اي بر ايران و همسايگان،تهران: انتشارات دانشگاه تربيت معلم،فروردين1380، 244صفحه

10-صابر قاسمي، تركيه،تهران،مركز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه ، چاپ اول ،1374، 240 صفحه          

11- Baris cin, turkiye-iran siyasi iliskiler (1923-1938), ,april2007,istanbul,iq,176 s

 

 

نام كاربري :
رمز عبور :

» عضویت «

بازديدکنندگان اين صفحه:: 2115 | بازديدکنندگان امروز: 241 | کل بازديدکنندگان: 4813984 | زمان بارگزاري صفحه: 0/2187 ثانيه
تمام حقوق مادی و معنوی اين سايت متعلق به شركت هزاره فناوری تابان و مؤسسه شهر باران آستارا می باشد